است با دكانها و دو در كه در برابرش زنجير شده‌اند تا اسبان از ميان آنها عبور نكنند . اين بازرگان و شركايش اگر با محلى آشنا باشند در آنجا فرود مىآيند ؛ و گرنه در هريك از اين حجره‌ها كه بخواهند مىنشينند . مساحت هر حجره شش پاى مربع است و اگر اين عده عبارت باشند از جمعى بازرگان كه هريك به دادوستد كالاى گوناگون اشتغال دارند ، هريك در حجرهء خاص خود فرود مىآيد . يك ساعت پس از برآمدن آفتاب فروشندگانى با پارچه‌هاى ابريشمى و ديگر كالاهايى كه بر دست گرفته‌اند بىآنكه سخن بگويند اينجا و آنجا مىگردند و اگر بازرگانان چيزى ديدند و به خريدنش راغب شدند ، فروشنده را نزد خود مىخوانند و به كالايش كه بهاى آن روى كاغذى نوشته شده و به آن دوخته‌اند مىنگرند . بازرگان اگر جنس را پسنديد مىخرد و درون حجره كوچك مىافكند و فروشنده را بىآنكه سخنى با وى بگويد مرخص مىكند زيرا تحويل‌دهنده كالا صاحب حجره را مىشناسد و بىهيچ پرسشى راه خود را در پيش مىگيرد و اين دادوستدها تا نيمروز ادامه دارد . و بعد از ناهار فروشنده مىآيد و پول خود را مىستاند و اگر روزى فروشنده نتواند كسى را بيابد كه كالايش را به بهايى كه تعيين كرده است بخرد ، روز ديگر برمىگردد « 1 » . » كاروانسراها معمولا براى حفاظت از مال‌التجاره شبها بسته بودند . همانند راه اصلى شرق - غرب كه از طريق آذربايجان و از دامنه كوههاى البرز مىگذشت و به كويرهاى خطرناك داخلى مىرسيد ، راه شمالى ديگرى نيز وجود داشت كه از دامنه‌هاى ديگر كوههاى البرز به سمت درياى مازندران مىگذشت و از ايالت شروان به گيلان و مازندران و بخشى از هيركانياى باستان مىرسيد . بخشى از اين منطقه به سلطنت كهن ارمنستان تعلق داشت كه نفوذ سياسى آن محو شده بود ولى صنعت و مهارت ارمنيان فقدان اين دولت را جبران كرده بود . ارمنيان بر جريان آتى تجارت در سده شانزدهم و بخصوص سده هفدهم تأثيرى ژرف داشتند . نتيجه لشكركشيهاى تيمور و ظهور عثمانيان ، ايالتهاى شمالى را به صورت هداياى سياسى درآورد كه ايرانيان و تركان در مقاطع مختلف به سلسله‌اى از حكام محلى اهدا مىكردند . مناطق و قلمرو كوچك بازرگانان جنوائى كه پايگاه اصلى آنان در تانا و كفا در كريمه بود ، از هم منفك شد . تيمور شهر تاتارنشين آستارا خان ( كه از آغاز به همين نام بود ) را كه كانون تجارت تا ولگا و يا جهت غربى كريمه بود ، با خاك يكسان ساخت . تجارت ابريشم و ادويه جنوا و ونيز كه كلا از راه سوريه ادامه مىيافت در اينجا به پايان مىرسيد . اين راه حجم تجارت راه پيشين را كاهش داد ولى آن را متوقف نساخت . آستارا خان بازسازى شد و تجارت محلى بر روى درياى مازندران ادامه يافت . مثلا نيكيتين تاجر روسى از طريق

--> ( 1 ) - همان منبع ، صص 74 - 73 .